The Turkish-Armenian relations, which have been very tense even prior to the independence of Armenia, are until now characterized by high level politics and a top-down approach. Key words like “football diplomacy” come to mind when thinking about the states’ efforts for rapprochement. Recently, some new attempts have been made to ease the situation in high level politics: In October 2009, Turkey and Armenia signed bilateral Protocols on the opening of borders and establishment of diplomatic ties. However, ratification of the Protocols by the two countries’ parliaments stalled in 2010, and the top-down approach is not likely to yield major successes in the nearest future. Meanwhile, contacts on civil society level began even prior to the official rapprochement and have continued after its suspension, thus preparing the ground for rapprochement on societal level and potentially, a new round of diplomatic efforts. However, the role of the civil society in this rapprochement process has been totally ignored by the diplomatic attempts. Yet experience shows that civil society initiatives in various parts of the world, such as the Petersburg Dialogue or the Commission on the Black Sea, have been known to contribute strongly to regional cooperation and peace. Bearing this in mind, the Ani Dialogue project wants to stress exactly this important factor in the rapprochement process and support the bottom-up dialogue.
First of all, the new initiative needs to look at the geopolitical implications of the border opening for the South Caucasus and beyond; societal and economical consequences also have to be considered. New problems like illegal migration or smuggling may occur and have to be considered and managed. Along with these upcoming problems, there will nevertheless be a wide range of opportunities and possibilities for cooperation and dialogue between the two civil societies. This dialogue has so far been hindered not only by the physical border, but also by borders in the minds of the people. That is why programs aimed at building common ties that are already conducted should be expanded and the focus of civil society actors should be drawn to the high potential for a peaceful, even amicable relationship of the societies of Armenia and Turkey. The normative aim of these efforts should be to utilize the possible opening of the border between Armenia and Turkey for building a peaceful environment between the two states and their society, but also in the wider region of the South Caucasus.
Խնդիրը
Հայ-թուրքական հարաբերությունները, որոնք շատ լարված էին նույնիսկ Հայաստանի անկախությունից առաջ, առ այսօր բնութագրվում են բարձր մակարդակով վարվող քաղաքականությամբ և վերից վար մոտեցմամբ։ «Ֆուտբոլային դիվանագիտության» նման գաղտնաբառերը հիշվում են, երբ մտածում ես պետությունների հարաբերությունների վերականգման համար գործադրված ջանքների մասին։ Վերջերս մի քանի նոր փորձեր են արվել՝ հեշտացնելու իրավիճակը բարձր մակարդակի քաղաքականության մեջ. 2009թ. հոկտեմբերին Թուրքիան և Հայաստանը ստորագրեցին երկկողմանի արձանագրություն սահմանը բացելու և դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու մասին։ Այնուամենայնիվ, երկու պետությունների կողմից արձանագրությունների վավերացումը կասեցվեց 2010թ., և վերից վար մոտեցումը մոտ ապագայում հաջողություն չի ունենա։ Մինչդեռ քաղաքացիական հասարակության մակարդակով ընթացող հարաբերությունները սկսվել էին նույնիսկ պաշտոնական վավերացումից առաջ և շարունակվել դրա դադարեցումից հետո` այդպիսով հիմք պատրաստելով հասարակության մակարդակով հարաբերությունների վերականգման համար, որը հնարավոր է, որ նոր փուլ է դիվանագիտական ջանքերի համար։ Այնուամենայնիվ, քաղաքացիական հասարակության դերն այս հարաբերությունների վերականգման հարցում լիովին անտեսվել է դիվանագիտական քայլերի կողմից։ Փորձը ցույց է տալիս, որ աշխարհի տարբեր մասերում քաղաքացիական հասարակության նախաձեռնությունները, ինչպիսին են, օրինակ՝ <<Պետերբուրգի երկխոսությունը>> կամ <<Սև ծովի հանձնաժողովը>>, հայտնի էին որպես հզոր աջակցություն տարածաշրջանային համագործակցությանն ու խաղաղությանը։ Այս ամենը հաշվի առնելով՝ <<Անի. Երկխոսություն>> ծրագիրը ցանկանում է ընդգծել հենց այս կարևոր գործոնը հարաբերությունների վերականգման գործընթացում և աջակցել երկխոսությանը։
Նոր նախաձեռնությունը նախ և առաջ պետք է նկատի ունենա սահմանի բացումիվ հետո հնարավոր աշխարհաքաղաքական հետևանքները Հարավային Կովկասում և նրա սահմաններից դուրս, ինչպես նաև հասարակական և տնտեսական հետևանքները, որոնք նույնպես պետք է քննարկվեն։ Կարող են ի հայտ գալ անօրինական միգրացիայի կամ մաքսանենգության պես նոր խնդիրներ, և դրա համար դրանք պետք է քննարկվեն և վերահսկվեն։ Այս ակնկալվող խնդիրների հետ մեկտեղ երկու քաղաքացիական հասարակությունների միջև նաև մեծ հնարավորություններ կստեղծվեն համագործակցության և երկխոսության համար։ Այս երկխոսությանն առայժմ խոչընդոտում է ոչ միայն սահմանը, այլև մարդկանց մտածելակերպը։ Հենց այդ պատճառով ծրագրերի նպատակն է արդեն հաստատված ընդհանուր կապերի ամրացումը, որոնք պետք է խորանան, և քաղաքացիական հասարակության դերակատարների ուշադրության կենտրոնում լինելու փաստը պետք է ծառայի հաստռատուն խաղաղությանը, Հայաստանի և Թուրքիայի հասարակությունների նույնիսկ բարեկամական հարաբերությունների հաստատմանը։ Այս ջանքերի նորմատիվ նպատակը պետք է առավելագույնս օգտագործել՝ բացելու համար Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանը, կառուցելու խաղաղ միջավայր այս երկու պետությունների և նրանց հասարակությունների միջև և նույնիսկ Հարավային Կովկասի ավելի լայն տարածքում։
Ermenistan’ın bağımsızlığına kavuşmasından önce bile hayli gergin olan Türk-Ermeni ilişkileri şimdiye kadar üst düzey siyaset ve yukarıdan aşağıda bir yaklaşımla karakterize olmuştur. Devletlerin bir uzlaşmaya varma çabaları düşünüldüğünde, “futbol diplomasisi” gibi kilit sözcükler akla gelmektedir. Kısa süre önce, üst siyaset düzeyinde durumu rahatlatmak için bazı yeni girişimlerde bulunulmuştur: Ekim 2009’da, Türkiye ve Ermenistan sınırların açılmasına ve diplomatik bağların kurulmasına yönelik iki taraflı Protokoller imzalamıştır. Ancak, Protokollerin iki ülkenin parlamentolarında onanması süreci 2010 yılında hız kaybederek duraklama noktasına gelmiştir ve yukarıdan aşağıya yaklaşımının yakın gelecekte bu konuda büyük bir başarıya götürmesi beklenmemektedir. Tüm bunlar olurken, sivil toplum düzeyinde temaslar resmi uzlaşma sürecinden bile önce başlamış ve resmi sürecin askıya alınmasından sonra da devam ederek toplumsal düzeyde bir uzlaşmaya varılması ve potansiyel yeni diplomatik girişimlerin yapılması için zemini hazırlamıştır. Ne var ki, bu uzlaşma sürecinde sivil toplumun rolü diplomatik girişimlerce tamamen göz ardı edilmiştir. Yine de, deneyimler göstermektedir ki Petersburg Diyaloğu ve Karadeniz Komisyonu gibi dünyanın çeşitli yerlerinde gerçekleştirilen sivil toplum inisiyatifleri bölgesel işbirliği ve barışa güçlü katkılarda bulunmuştur. Bu gerçeği göz önüne alan Ani Diyalog projesi, uzlaşma sürecinde bu önemli faktörün altını çizmeyi ve aşağıdan yukarı doğru ilerleyen bir diyaloğu desteklemeyi istemektedir.
Her şeyden önce, yeni inisiyatif, sınırların açılmasının Güney Kafkasya ve ötesi için arz ettiği jeopolitik öneme yakından bakmalıdır; sosyal ve ekonomik sonuçların da aynı şekilde göz önüne alınması gerekmektedir. Yasadışı göç veya kaçakçılık gibi yeni sorunlar ortaya çıkabilir; bu nedenle bu potansiyel sorunların göz önüne alınması ve yönetilmesi gerekmektedir. Bu olası sorunlara rağmen, iki ülkenin sivil toplumları arasında işbirliği ve diyalog için birçok olasılık ve fırsat da doğacaktır. Bu diyalog şimdiye dek sadece fiziksel sınırlarla değil, aynı zamanda insanların zihinlerinde yarattıkları sınırlarla da engellenmiştir. İşte bu yüzden, ortak bağlar kurulması amacıyla gerçekleştirilen programlar genişletilmeli ve sivil toplum aktörlerinin odağı Ermenistan ve Türkiye toplumları arasında barış dolu, hatta dostane bir ilişki için mevcut olan yüksek potansiyele yönlendirilmelidir. Bu çabaların normatif amacı, iki devlet ve toplumları arasında ve aynı zamanda Güney Kafkasya bölgesi genelinde barış dolu bir ortam inşa etmek için Ermenistan ve Türkiye sınırının olası açılışını kullanmak olmalıdır.